"Biały, biały dzień": Tajemnica i brak [recenzja]

Zaczyna się od mgły gęstej jak mleko, z której wyłania się szczegół - rozpędzony samochód, który po chwili wypada z zakrętu na pustej drodze i spada w przepaść. Na miejscu ginie kobieta, wystarczyła więc zaledwie chwila nieuwagi, słaba widoczność i kilkanaście sekund, by czyjś świat legł w gruzach.

Trudno pogodzić się rodzinie z nieodwracalnym, ciężko zmyć cierpienie. Co zostaje po śmierci bliskiej osoby? Zazwyczaj wspomnienia, wąskie skrawki zdań, ale również piętrzące się warstwami i ulepione kurzem rzeczy, szuflady nabite ogromem przedmiotów, które w tym przypadku porządkuje mąż zmarłej. U Pálmasona ten złożony proces nie służy jednak ani rekonstrukcji obrazu żony, który powoli znika i blaknie po śmierci, ani tym bardziej sentymentalizmowi, tylko odsłanianiu jej tajemnic. Wyznania, wyjaśnienia, rozmowy odbyte za życia, choćby i najszczersze, nie ujawniły tyle o jej mniejszych kłamstewkach i większych sekretach, co zawartość jednego kartonu.

Z czasem bohater odsłania, dopasowuje i łączy ze sobą kolejne elementy układanki - powoli zaczyna wpatrywać się w nie uważniej i rozumieć, że obraz zmarłej żony nie jest już taki sam, jaki był. Nagle okazuje się, że świat Ingimundura był pewnym wyobrażeniem i działał tak naprawdę inaczej, niż myślał. Że jego żona od dawna prowadziła sekretne życie za plecami rodziny, ukrywała przed nim romans. Kiedy mężczyzna przejrzy na oczy i pozna prawdę, da się ponieść fali gorączkowych uczuć, podejmując przy tym śledztwo na własną rękę. Będzie chciał zrozumieć, kim była osoba, z którą spędził sporą część swojego życia. I czy będzie jeszcze kiedykolwiek potrafił odnieść się do jej wspomnienia z wyrozumiałością.

Pálmason rozsądnie i z umiarem dawkuje poczucie prywatnych frustracji bohatera, moduluje nastrój wzbierającej w bohaterze wściekłości, umiejętnie odsuwa na jakiś czas gwałtowną eskalację jego zranionego ego, pęczniejącego żalu, resentymentów, oschłości, zawodu i potrzeby męskiej zemsty. W międzyczasie reżyser stwarza wrażenie dyskretnego podglądania, zaglądania ukradkiem w intymny świat Ingimundura, gdzie na liście codziennych priorytetów mieszczą się opieka nad ukochaną wnuczką, remont domu, kumpelskie posiady i zwiększająca się liczba spotkań terapeutycznych.

Twórcy potrafią opowiadać o tym powściągliwie, za pomocą niespiesznego miarowego rytmu, rozgrywając cały dramat w kameralnej przestrzeni, w półsłówkach, w dziwnych sugestiach, długich sekwencjach ciszy i stopniowo gęstniejącej atmosferze, a nie w zamaszystych gestach i monologach. Pozornie zbudowany na fundamencie porządku, spokoju i samozachowawczym instynkcie świat obnaża jednak swoją mroczną stronę, buzujące w zdesperowanym żałobniku emocje gotowe są w każdej chwili wybuchnąć w postaci drastycznych decyzji i rozwiązań. Czasem morderczych, czasem groteskowych i niegroźnych.

Niewątpliwie perspektywa Pálmasona jest dojrzała, bogata i zaskakująco bliska realizmowi psychologicznemu, ale przy tym sprzężona z formalnym wyrafinowaniem, metaforami, alegoriami, symbolizmem. Znaków firmowych stylu islandzkiego reżysera jest w "Białym, białym dniu" co niemiara. Zanim na dobre zacznie się właściwa akcja, statyczna kamera rejestruje wznoszące się w szczerym polu gospodarstwo na tle następujących po sobie dni, pór roku i zmian pogodowych. Sekwencja ta stanowi dowód na czas upływający od wypadku, każda drobna zmiana zachodząca wokół budynku oddala Ingimundura od śmierci żony. Tak samo jest z wyludnionym krajobrazem skąpanym we mgle, który gaśnie pod tytułową bielą oraz przydrożnym kamieniem, toczącym się po zboczu. Pálmason maksymalizuje działanie wieloznacznego obrazu, tworzy wizualny język zawierający różne znaczenia, kody i gęste sensy. Aż trudno wyobrazić sobie lepszy przykład filmu, w którym tak silnie wyrażałaby się istota współczesnego europejskiego kina autorskiego.

8,5/10

"Biały, biały dzień" (Hvítur, Hvítur Dagur), reż. Hlynur Pálmason, Dania, Islandia, Szwecja 2019, dystrybucja: Stowarzyszenie Nowe Horyzonty, premiera: 6 marca 2020 roku.