Filmy dokumentalne, które poruszą wasze serca
Kino dokumentalne - czym jest, jeśli nie szlachetnym, konsekwentnym procesem poszukiwania prawdy, o tyle ważnej, co dla wielu niebezpiecznej i niewygodnej? To egzamin z człowieczeństwa, demaskujący nasze najlepsze i najbardziej podłe strony. Uwieczniający prastare ludzkie instynkty, podążający za bohaterem z krwi i kości, uczący nas cierpliwości, empatii i zrozumienia problemów bliskich nam samym, ale i trudności, z jakimi borykają się ludzie na drugim końcu świata. O których istnieniu nie mamy pojęcia, lub co gorsza - zamykamy oczy na ich cierpienie.
Dokumenty nie znają granic szerokości geograficznych, różnorodności kultur czy politycznych sporów. To historie, które w centrum zainteresowania stawiają człowieka, bez względu na to, skąd pochodzi, z czym się utożsamia i jak patrzy na niego postronny obserwator.
Wspomnianą wyżej filozofią kierowali się Nathan Fielder i Lance Oppenheim, których "Zobaczysz wszystko" zrewolucjonizowało dokument jako gatunek, ukazując skazaną za przestępstwa finansowe Elizabeth Holmes z tylu różnych punktów widzenia, że nie sposób wyjść z kina z choćby jedną pewną refleksją. Widzowie, którzy pokochali stylistykę Fieldera, coraz częściej sięgają po kolejne dokumentalne tytuły, które pozwolą im wniknąć w ich fascynujący świat.
Przychodzimy więc z pomocą. Wybraliśmy pięć filmów dokumentalnych z XXI wieku, które w poruszający i jednocześnie pokrzepiający sposób przemawiają do współczesnego widza.
"Przeżyć" (2021), reż. Jonas Poher Rasmussen

To dość nietypowa propozycja jak na standardy gatunku, która dla wielu może okazać się jednak idealnym wprowadzeniem do kina dokumentalnego. Ta narysowana delikatną, wręcz dziecięcą kreską animacja swoim minimalizmem i prostotą opowiada o pogrążonym w strachu i traumatycznych doświadczeniach życiu Amina, który jako nastolatek wraz z matką i rodzeństwem uciekł z ogarniętego wojną Afganistanu. Mimo ponad 20 lat od tamtych wydarzeń, jako dojrzały mężczyzna wciąż wraca do wyrytych w głowie brutalnych obrazów z dzieciństwa i obaw o własne życie - zwłaszcza, że jednym z jego etapów było odkrywanie własnej seksualności, której ujawnienie w ojczyźnie wiązałoby się z ostracyzmem i złamaniem obowiązującego prawa. "Przeżyć" to jedno z najbardziej poruszających dzieł kina dokumentalnego ostatnich lat, docenione na Festiwalu w Sundance i uwielbiane przez krytyków i twórców z całego świata. Ta wyjątkowo szczera i poruszająca opowieść o stracie i nadziei z pewnością znajdzie swoich miłośników.
"Nie chcemy innej ziemi" (2024), reż. Juwal Awraham, Basel Adra, Rachel Szor, Hamdan Ballal

Wstrząsający, wyróżniony Oscarem obraz obnaża to, co pozostaje niewidoczne w masowych mediach. Pochodzący z Palestyny aktywista Basel Adra oraz izraelski dziennikarz Juwal Awraham wspólnie sprzeciwiają się przemocy, przymusowym wysiedleniom i wzajemnemu podsycaniu nienawiści. Główną osią filmu jest wieloletnia walka mieszkańców Masafer Yatta na Zachodnim Brzegu o zachowanie należącej do nich ziemi. Opowieść ta wchodzi jednak w dużo głębsze rejony, uwidaczniając pełne brutalności i niezrozumienia podziały w pogrążonym w niezliczonych tragediach miejscu na ziemi.
"Scena zbrodni" (2012), reż. Joshua Oppenheimer

"Scena zbrodni" to bez wątpienia jeden z najważniejszych i najbardziej wstrząsających dokumentów XXI wieku. Joshua Oppenheimer w bezprecedensowy sposób zabiera widza w sam środek piekła, jakie rozegrało się w latach 1965-1966 podczas ludobójstwa w Indonezji. Do dziś nierozliczonych ze swoich zbrodni oprawców odwiedza amerykański reżyser, który składa im szokującą propozycję. Mają bowiem odegrać scenki do filmu fabularnego, w których przedstawią swoje brutalne praktyki sprzed lat. Dawni szwadroni śmierci z chęcią przystępują do zadania, prowadząc do surrealistycznego zatarcia granicy między fikcją a rzeczywistością. "Scena zbrodni" to studium niewyobrażalnej przemocy, oniryczne i hipnotyzujące rozliczenie z popełnionych zbrodni. Reżyser obnaża mechanizm działania sprawców, którzy zamiast skruchy odczuwają dumę i stoją pewnie przy swojej narracji. To z pewnością jeden z najodważniejszych przedstawicieli gatunku, dla widza o mocnych nerwach.
"Grizzly Man" (2005), reż. Werner Herzog

W "Grizzly Man" mistrz kina dokumentalnego Werner Herzog bierze na tapet tragiczną historię Timothy'ego Treadwella - podróżnika, pasjonata przyrody, który przez 13 lat żył na Alasce wśród dzikich zwierząt, śledząc i dokumentując ich nawyki. Reżyser opiera się na archiwalnych nagraniach Treadwella, na których uwidacznia się jego obsesja na punkcie niedźwiedzi grizzly, które traktował jako najlepszych przyjaciół. Herzog nadaje tej tragicznej historii (Treadwell zmarł po ataku niedźwiedzia w 2003 roku) filozoficzny charakter. Nie ocenia poczynań bohatera, jednocześnie zestawiając jego dziecięcą, idealistyczną fascynację z brutalnymi prawami natury. To głęboka, holistyczna analiza samotności, pragnienia ucieczki od cywilizacji i lekcja pokory wobec o tyle wyjątkowego, co niebezpiecznego królestwa zwierząt.
"To nie jest film" (2011), reż. Jafar Panahi

Zdobywca "Złotej Palmy" Jafar Panahi od lat, mimo prześladowania ze strony irańskiego reżimu, licznych represji i wyroków zakazujących mu kręcenia filmów i wypowiadania się w prasie, tworzy dokumenty i fabuły, wobec których nie jesteśmy w stanie przejść obojętnie. W "To nie jest film" reżyser dokumentuje swoje codzienne życie w oczekiwaniu na decyzję w sprawie odwołania wyroku skazującego go sześć lat więzienia oraz 20-letnią filmową banicję. Potajemnie nakręcony przez Modżtabę Mirtahmasbę (bliskiego przyjaciela Panahiego) dokument, który w ostatniej chwili przemycony na pendrive'ie trafił na Festiwal w Cannes, obrazuje ciche cierpienie artysty gnębionego za działalność opozycyjną. W momencie, w którym jego każdy ruch jest ściśle monitorowany, Panahi musi odnaleźć się w nowej sytuacji politycznej, nie poddawszy się opresyjnej, reżimowej propagandzie. Jego przesłanie jest jak najbardziej aktualne ponad dekadę później, gdy reżyser ponownie usłyszał wyrok pięciu lat pozbawienia wolności za sprzeciw wobec władz.











