"Andrzej Wajda. Man of Poland" w Los Angeles
Ten sukces to też zasługa partnerów, którzy współtworzyli przegląd razem z inicjatorem przedsięwzięcia, Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy. Jedną z nich była American Cinematheque, instytucja o takiej renomie, że widzowie przychodzą na wszystko, co tam się pokazuje. Zaufanie do selekcjonerów programu jest tak duże, że miłośnicy kina mogą nie wiedzieć nic o prezentowanym tytule, a i tak się na niego wybiorą, bo wiedzą, że dostaną wartościową propozycję.
Jeden z widzów przeglądu zobaczył kolejkę do kina na film, ale nie wiedział, że grany jest Wajda. Gdy zajrzał do środka, żeby podpatrzyć, na co czekają inni, i okazało się, że trwa retrospektywa polskiego twórcy, natychmiast kupił bilet na seans. A potem na wszystkie inne jego filmy, bo uznał, że to znak od losu, skoro sam ma polskich dziadków.
Inna widzka przyszła na seans filmu ze zdjęciem. Był na nim mężczyzna, wyglądał jak Zbyszek Cybulski. Okazało się, że chłopak z obrazka był jej wielką miłością - poznali się na filmie Andrzeja Wajdy wiele dekad tematu.
Inny widz przyleciał na pokazy z Chicago, bo tak bardzo zależało mu, żeby zobaczyć filmy Wajdy na wielkim ekranie. Dodatkowo zmotywowało go to, że "Popiół i diament" oraz "Kanał" były pokazywane z taśmy 35 mm, co do Los Angeles, światowej stolicy kina, pasowało idealnie.
25 lat temu Andrzej Wajda dostał Oscara
- Zależało mi oraz ekspertom z Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy, aby przypomnieć dziedzictwo reżysera w kontekście przyznania mu 25 lat temu, 26 marca 2000 roku, najważniejszej filmowej nagrody, jaką reżyser w ogóle może otrzymać: honorowego Oscara za całokształt twórczości. Jesteśmy bowiem przed rozpoczęciem wydarzeń związanych ze stuleciem urodzin Mistrza. Senat RP ogłosił rok 2026 rokiem Wajdy - chciałam, aby polski widz spojrzał na kino, jakie Andrzej Wajda nam pozostawił, oczyma amerykańskiej Akademii, oczyma międzynarodowej publiczności. Dzięki temu możemy uświadomić sobie, że nazwisko Wajdy znaczy bardzo wiele na świecie, jest wymieniane jednym tchem obok takich mistrzów, jak Bergman, Fellini, Kurosawa, Spielberg. I rzeczywiście tu w Los Angeles doświadczyłam tego, jak bardzo nazwisko Wajdy jest cenione i wychwalane - mówi Joanna Rożen, dyrektorka CKF im. A. Wajdy.

Związki reżysera z Ameryką są rozległe. Amerykańskie kino inspirowało go, odkąd zaczął studia w łódzkiej Szkole Filmowej.
- Myślę, że jak u wszystkich, nie tylko filmowców, bardzo silnie działał wtedy pewien mit wolnego świata, który zza żelaznej kurtyny wydawał się jeszcze bardziej intrygujący. Stany Zjednoczone były jego uosobieniem. We wczesnym PRL kino amerykańskie docierało do Polski w zasadzie jedynie na nieoficjalne pokazy na ekranach szkół filmowych - a właściwie jednej czyli Łódzkiej Szkoły Filmowej, w której w istniejącej do dziś niewielkiej salce (obecnie odbywają się w niej m.in. pokazy filmów dyplomowych w czasie egzaminów) potajemnie pokazywano "zdobyte" różnymi kanałami kopie zachodnich twórców. W szkole tej studiował także Andrzej Wajda, zatem miał tam możliwość zapoznania się kinem tego wolnego świata, podpatrzenia warsztatu m.in. właśnie amerykańskich filmowców - mówi producent Grzegorz Skorupski. Wajda odkrywał w Łodzi i wielkich mistrzów spod znaku Johna Hustona, i kino gatunków. Tak się nimi zafascynował, że nie pozostały bez wpływu na jego twórczość: "Popiół i diament" jest mocno zainspirowany "Asfaltową dżunglą" i całym kinem noir z jego fatalizmem, grą światłocieniem. A Zbigniew Cybulski nieprzypadkowo wygląda jak James Dean. "Lotna" z kolei to hołd, jaki Wajda składa gatunkowi westernu.
- Robił to i robił to świadomie, adaptując różne rozwiązania do polskiej rzeczywistości oraz dopasowując je do rodzimych odbiorców. W czasie debaty odbywającej się w czerwcu tego roku w Nowym Jorku, w ramach pokazów filmów Wajdy na NY Polish Film Festiwal z okazji 25 rocznicy otrzymania Oscara prof. Insdorf (Columbią University) przywołała osobistą anegdotę, dotyczącą spotkania z Andrzejem Wajdą w latach 70., kiedy jako studentka miała okazję go obserwować, reżyserującego sztukę teatralną pt. "Biesy" na podstawie powieści Fiodora Dostojewskiego, w nowojorskim teatrze studenckim. Warto wspomnieć, że sztuce tej grała nieznana wówczas, młoda Meryl Streep. W czasie spotkania, prof. Insdorf powiedziała Wajdzie, że w przyszłości chciałaby uczyć o jego filmach, na co reżyser odpowiedział, że "lepiej uczyć o kinie hollywoodzkim", ponieważ on sam właśnie z niego się uczył, od takich twórców jak Orson Welles, William Wyler czy Billy Wilder. Prof. Insdorf, później poznając filmy tych właśnie reżyserów, dostrzegła, jak wiele z ich techniki przeniknęło do stylu Wajdy - wymienić tu można choćby użycie głębi ostrości, długich ujęć czy precyzyjnego montażu - przypomina Skorupski. - Wspaniałe jest w tym to, że Wajda potrafił podpatrując warsztat hollywoodzkich mistrzów zaadoptować go i przy jego pomocy wykształcić swój własny styl - dodaje.
Andrzej Wajda otrzymywał propozycje pracy w Hollywood
Andrzej Wajda kilkakrotnie otrzymywał propozycje reżyserowania filmu w Hollywood, ale nigdy się na to nie zdecydował, bo - jak mówił, odbierając swojego Oscara - myślał po polsku, więc mówił po polsku. Ale innych do wyjazdu do Stanów zachęcał, choćby Alicję Bachledę-Curuś, która w jego "Panu Tadeuszu" zagrała Zosię.
- Tuż po roli w "Panu Tadeuszu" miałam rozterkę, czy zdawać do szkoły aktorskiej w Polsce, czy może spełnić marzenie, porwać się na głęboką wodę i spróbować jednak dostać się do Lee Strasberga w Nowym Jorku. Miałam jakieś szesnaście lat, kiedy razem z mamą pojechałyśmy do Podkowy Leśnej do pana Andrzeja, gdzie zapytałam go wprost, co mi radzi, czy myśli, że powinnam spróbować swoich sił w USA. I on powiedział, że absolutnie tak, więc to jest jego zasługa albo wina, że jestem tutaj, bo powiedziałam, że jak pan Andrzej tak radzi i daje mi zielone światło, to ja jadę - wspomina Alicja Bachleda-Curuś.
- Sposób, w jaki Wajda tworzy narrację w kinie, jest zadziwiająco amerykański, dlatego, też tak łatwo widzowie tu, w Los Angeles, mogą zidentyfikować się z losami bohaterów filmów Wajdy, z Maćkiem Chełmickim, z Agnieszką z "Człowieka z marmuru" czy Mateuszem Birkutem z "Człowieka z żelaza". Ich walka, energia i dążenia są opowiedziane dynamicznie, poprzez ich działanie, poprzez ich decyzję i unikatową osobowość każdego z nich. Nawet jeśli widownia amerykańska nie czyta historycznego kontekstu, to widzi dramat uniwersalnie. Dramat często związany z zagrożeniem wolności, wartości demokratycznych - co tu w lewicowej Kalifornii szczególnie ma znaczenie, a także wizje niepokojów wojennych, które Ameryka widzi w Europie - dodaje Joanna Rożen-Wojciechowska.
Nic dziwnego, że w filmach Wajdy zakochiwali się najwięksi amerykańscy reżyserzy. Francis Ford-Coppola wymienił "Popiół i diament" wśród najważniejszych filmów w historii kina, Steven Spielberg, otwiera się w nowym oknie osobiście rekomendował reżysera do honorowego Oscara, a Martin Scorsese pokazywał cztery filmy Wajdy w swoim autorskim przeglądzie "Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema", za co został odznaczony Orderem Zasługi Rzeczypospolitej. Odebrał go w lipcu w Nowym Jorku.
- To była bardzo wzruszająca chwila. Scorsese otrzymał go z rąk Bogdana Klicha, charge d'affaires w budynku Directors Guild of America w Nowym Jorku, na kilka chwil przed pokazem "Popiołu i diamentu" w pięknej zabytkowej sali kinowej o ogromnej tradycji. Przed filmem Scorsese wygłosił wprowadzenie do filmu - powiedział, że "Popiół i diament" i gra aktorska Cybulskiego zainspirowały go, żeby zostać reżyserem filmowym. Analizował także formę tego filmu, kunszt narracyjny Wajdy i zdjęcia Jerzego wójcika - relacjonuje Joanna Rożen-Wojciechowska.
Andrzej Wajda i jego szkoła filmowa. Kino powinno rezonować z publicznością
Wajda dostał Oscara z rąk Jane Fondy 26 marca 2000 roku. Kiedy wracał z nim do Polski, myśli zajmowała mu głównie jedna sprawa: szkoła filmowa, nad której otwarciem pracował. Po co była mu kolejna taka instytucja, skoro dobrze prosperowała Filmówka w Łodzi?
- Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto spojrzeć na moment, w którym powstała - w 2001 roku. Andrzej Wajda jest wtedy na szczycie, po otrzymaniu honorowego Oscara, a Polska kinematografia - w kryzysie. Po upadku komunizmu w 1989 roku filmowcy stracili kierunek - nie trzeba już było robić filmów antysystemowych, nie trzeba było szukać sposobów na obejście cenzury, można było mówić wprost - tylko co? Skoro już wszystko można? Wydawało się przez moment, że możemy robić kino jak Amerykanie, ale to nie jest takie łatwe i na pewno nie tanie. Pamiętajmy, że W PRL produkcję filmową finansowało państwo. Po 1989 roku ten system praktycznie się załamał - przypomina Katarzyna Ślesicka, przez wiele lat związana ze Szkołą Wajdy.
- Powstała próżnia instytucjonalna - brakowało stabilnych źródeł finansowania, a prywatny kapitał nie był jeszcze gotowy inwestować w kino, które odnotowało znaczący spadek widowni. Młodzi twórcy nie mieli jak zadebiutować. Andrzej Wajda, czując jak zawsze odpowiedzialność za polską kulturę, przez wiele lat szef legendarnego Zespołu Filmowego X, w którym zadebiutowali tacy wspaniali reżyserzy jak Agnieszka Holland, Feliks Falk, Marcel Łoziński, połączył wówczas siły z Wojciechem Marczewskim, również wybitnym reżyserem ("Dreszcze", "Ucieczka z kina wolność"), mającym szereg zagranicznych doświadczeń pedagogicznych (Szkoła Filmowa w Londynie, Duńska Szkoła Filmowa, warsztaty prowadzone w Niemczech i Szwajcarii) i pod koniec 2001 roku w jednym z budynków w Wytwórni filmów Dokumentalnych i Fabularnych przy Chełmskiej powstała szkoła - dodaje Ślesicka. Mówi, że Pan Andrzej - bo tak o nim wszyscy mówili - zachęcał zawsze do czerpania z rzeczywistości. - Mówił, że najgorzej, jak ktoś pisze scenariusz tylko z własnej głowy. Chyba dlatego też tak bardzo szanował twórców dokumentalnych i zaprosił do współpracy Marcela Łozińskiego, który był szefem tzw. kursu dokumentalnego w Szkole, kolebki dokumentalnych talentów młodego pokolenia. Często też mówił o widowni - że obserwując reakcje publiczności w kinie, można się bardzo dużo nauczyć; że filmy powinny rezonować z publicznością i łapać puls rzeczywistości; zachęcał do poszukiwania bohaterów naszych czasów. Był szczodry, ciepły, życzliwy i pełen szacunku dla wszystkich; każdy w jego otoczeniu czuł się ważny i potrzebny. Miał poczucie humoru, dystans do siebie, ale swój zawód traktował bardzo serio, jako misję i powinność. I właśnie tego ducha odpowiedzialności za tworzony film i wpływ, jaki wywiera na innych, starał się przekazać swoim absolwentom - podsumowuje Ślesicka.
Jeśliby posłużyć się metodą Wajdy i ocenić jego twórczość przez pryzmat reakcji widzów w Kalifornii, to możemy być pewni, że nadal budzą podziw i szacunek, a także wywołują refleksje.
Przegląd filmów "Andrzej Wajda. Człowiek z Polski" odbył się w Los Angeles w dniach 5-7 września 2025 roku dzięki współpracy Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy i American Cinematheque.














