Nie tylko "Arabela", czyli Václav Vorlíček - reżyser, który czynił cuda
Każdy, kto dorastał w latach 80. XX wieku marzył o tym, by stać się posiadaczem czarodziejskiego pierścienia i z jego pomocą spełniać swoje najskrytsze marzenia. Należący do złego czarodzieja Rumburaka artefakt to tylko jeden z kilku magicznych przedmiotów pożądania, które rozpalały wyobraźnię nastoletniej widowni serialu "Arabela". I to nie tylko w rodzimej Czechosłowacji oraz Polsce i innych krajach tzw. demokracji ludowej, ale także w zachodniej Europie, a nawet w Azji i Australii.
Pomysł na serial, w którym w nieco przypadkowy sposób krzyżują się losy świata ludzi z bohaterami z krainy baśni, powstał w głowie reżysera Václava Vorlíčka i współpracującego z nim scenarzysty Miloša Macourka w 1978 roku - na zamówienie zachodnioniemieckiej telewizji WDR, w której tryumfy święciły wcześniejsze, pełnometrażowe filmy tego duetu: "Dziewczyna na miotle" (1972) i "Trzy orzeszki dla Kopciuszka" (1973) oraz zrealizowany przez Vorlíčka wg scenariusza Bohumily Zelenkovej "Jak się budzi księżniczki" (1977).
Wszystkie trzy tytuły dość swobodnie czerpały z klasycznych baśni, żonglując znanymi motywami i dopełniając je surrealistycznym poczuciem humoru, który był znakiem rozpoznawczym kina Vorlíčka. Będący, obok Oldřicha Lipský'ego, jednym z czołowych twórców czeskiej komedii tamtych czasów Vorlíček we współpracy z Macourkiem już w swoim debiucie "Kto chce zabić Jessii?" (1966) połączyli świat amerykańskiego komiksu z realiami komunistycznej Czechosłowacji, do której ucieka, mówiąca dymkami, tytułowa bohaterka.
W kolejnych produkcjach zaludniali socrealistyczną rzeczywistość różnej maści fantastycznymi postaciami, realizując m.in. parodię Jamesa Bonda ("Koniec agenta W4C", 1967), historię o mieszkaniowych perypetiach rodziny wodników ("Jak utopić doktora Mraczka?", 1974) czy wreszcie opowieść o cudownie odmładzających właściwościach szpinaku ("Szpinak czyni cuda", 1977).
Arabela, Rumburak i czarodziejski pierścień
Licząca 13 odcinków, kręcona w latach 1978-80 "Arabela" stała się więc sumą tych doświadczeń, a dzięki dewizowemu budżetowi twórcy mogli pozwolić sobie na puszczenie wodzy fantazji.
Ciąg niezwykłych zdarzeń uruchamia telewizyjny aktor i narrator dobranocek Karl Majer, który przypadkowo znajduje magiczny dzwonek pozwalający mu przywołać spełniającego życzenia Rumburaka - czarodzieja II kategorii ze Świata Baśni. Baśniowa kraina, w której spotkamy zarówno Baba Jagę, Czerwonego Kapturka, Śnieżkę wraz z siedmioma krasnoludkami, jak i... Fantomasa, rządzona jest przez Króla Hiacynta i jego żonę, matkę - Kseni i Arabeli. Pragnący przejąć władzę w królestwie Rumburak do swoich planów wykorzysta ludzką naiwność. Instalując w swoim zamku piracką stację telewizyjną i za pomocą magii podszywając się pod Majera, przekształca on baśnie w groteskowe historie całkowicie dezorganizując funkcjonowanie królestwa. Próbująca ratować swoich bliskich oraz poddanych Arabela zmuszona jest szukać pomocy u ludzi, gdzie zyskuje wsparcie dorastającego syna Majera - Petra oraz jego młodszego brata Honzika i koleżenki Marlenki.
Twórcy "Arabeli" wykorzystując przenikanie się dwóch odmiennych światów oraz kontrast między technologią a magią, wystawiają bohaterów na absurdalne i komiczne sytuacje.
Imię tytułowej bohaterki Vorlíček zaczerpnął podobno z przeczytanej w dzieciństwie słynnej powieści angielskiego pisarza Charlesa Dickensa "Klub Pickwicka". Do głównej roli reżyser pragnął zatrudnić Libušę Šafránkovą, z którą współpracował przy filmie "Trzy orzeszki dla Kopciuszka". Jednak ze względu na chorobę aktorki, zmuszony był znaleźć zastępstwo. Zdecydował się na Słowaczkę Janę Nagyovą, ale choć pojawia się ona na ekranie, to ze względu na słowacki akcent jej kreację zdubbingowano. A uczyniła to właśnie... Libuše Šafránková. W rodzinę Majerów wcielili się popularni czescy aktorzy Vladimír Menšík (Karl Majer) i Stela Zázvorková (Majerowa) oraz młodziutki Vladimír Dlouhý (Petr). Zaś królewską parę zagrały gwiazdy czeskiego kina, a prywatnie małżeństwo, Vlastimil Brodský i Jana Brejchová.
Jednak największym fenomenem serialu okazał się Rumburak. Jiří Lábus obdarzył czarodzieja II kategorii takim poziomem charyzmy i humoru, że widzowie niejednokrotnie kibicowali mu mocniej niż Arabeli i Majerom. Popularność tej postaci okazała się ogromna, że w 1984 roku twórcy zdecydowali się poświęcić mu osobny film fabularny "Rumburak", który okazał się przebojem zarówno kinowym, jak i telewizyjnym.
"Arabela": serial sprzedano do 57 krajów
"Arabela" zadebiutowała na ekranach czeskiej telewizji 25 grudnia 1980 roku osiągając zawrotną oglądalność, na poziomie 85%. Niecały rok później serial doczekał się emisji w RFN. Od stycznia 1983 roku perypetie bohaterów serialu mogli śledzić widzowie Telewizji Polskiej. Na potrzeby polskiego rynku serial zdubbingowano, a głosów bohaterom użyczyli m.in. Anna Gronostaj (Arabela), Wojciech Machnicki (Petr Majer), Ryszard Dembiński (Karol Majer), Irena Kownas (Majerowa), Jacek Czyż (Rumburak) oraz Wiesław Machowski (Król Hiacynt) i Aleksandra Śląska (Królowa). Łącznie serial sprzedano do 57 krajów, w tym tak odległych jak Japonia, Korea Południowa czy Australia.
Na początku lat 90. Vorlíček i Macourek dopisali dalszy ciąg perypetii swoich bohaterów kręcąc, liczący aż 26 odcinków, serial "Powrót Arabeli, czyli jak Rumburak został władcą Krainy Baśni" (1993), którego akcja dzieje się 10 lat po wydarzeniach znanych z pierwowzoru - w Czechosłowacji doby transformacji. W obsadzie zabrakło niestety mieszkającej wówczas w Niemczech odtwórczyni tytułowej roli Jany Nagyovej, którą zastąpiła Miroslava Šafránková oraz pana Majera - Vladimíra Menšíka, który zmarł w maju 1988. Choć nakręcona po latach kontynuacja cieszyła się powodzeniem, to nie powtórzyła sukcesu pierwowzoru.
W 2013 roku Václav Vorlíček odrzucił propozycję nakręcenia dla niemieckiej telewizji remake'u serialu z udziałem niemieckich aktorów.
Dziś "Arabela", na której wychowało się kilka pokoleń czeskich widzów, nadal pozostaje kulturowym fenomenem, który śmiało można określić mianem "Harry'ego Pottera" tamtych czasów. I wciąż inspiruje twórców. W październiku 2025 roku na deskach miejskiego Teatru Klicpera w Hradec Králové odbyła się premiera sztuki "Arabela" w reżyserii Pavla Kheka dedykowanej nieżyjącym już autorom pierwowzoru.
*****
W dniach 17-25 kwietnia Timeless Film Festival Warsaw zaprasza na retrospektywę "Václav Vorlíček: reżyser, który czynił cuda". W sobotę, 18 kwietnia, o godz. 14.00 w warszawskim kinie Muranów odbędzie się specjalny maraton "Arabeli" i spotkanie z odtwórczynią roli tytułowej Janą Nagyovą.
